Gadael Highgate

Ar 10fed Mai yn 1880, ffarweliodd David Lloyd George a’i deulu â’u cartref yn Highgate, gan adael lle oedd yn llawn atgofion plentyndod a chysylltiadau teuluol dwfn.

Wrth symud ymlaen i Morvin House, nid dodrefn yn unig a symudwyd. Roedd Lloyd George yn arbennig o falch o redyn cyfrdwy oedd wedi tyfu yn yr ardd yn Highgate – a chafodd hwnnw hefyd ei ddadwreiddio a’i ailblannu’n ofalus yng ngardd fach gefn Morvin House.

Manylyn bach ond pwerus sy’n adlewyrchu’r berthynas emosiynol â chartref, natur a theulu, ar drothwy pennod newydd ym mywyd un a fyddai’n mynd ymlaen i siapio hanes Cymru a Phrydain

Lloyd George a'r Ffliw Sbaenaidd

Yn 1918, roedd y byd ar ei liniau, ac ar ôl pedair blynedd o ryfel, ymddangosodd y straen ffliw H1N1 fel cysgod dros y byd. Fe’i hadwaenid fel ffliw Sbaen. Roedd Sbaen yn gallu adrodd ar bandemig ffliw 1918 oherwydd ei bod yn wlad niwtral yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, sy’n golygu nad oedd ei phapurau newydd yn destun sensoriaeth ryfel. Tra roedd gwledydd oedd yn ymladd yn atal newyddion am y feirws er mwyn cynnal morâl, roedd papurau newydd Sbaenaidd yn adrodd yn rhydd am yr achosion, gan arwain at y camsyniad ei fod wedi dechrau yno. Dyma oedd y pandemig mwyaf difrifol ers y Pla Du.

Ar 11 Medi 1918, roedd David Lloyd George ar ben y byd, gan ddod â’r rhyfel mwyaf a gwaedlyd a welodd y byd erioed i ben a theithiodd i’r ddinas lle cafodd ei eni, Manceinion i’w anrhydeddu â Rhyddid y Ddinas. Roedd menywod o ffatrïoedd arfau a milwyr ar wyliau 'furlong' yn llenwi'r strydoedd o orsaf Piccadilly i sgwâr Albert yng nghanol y ddinas i groesawu eu harwr. 

Fodd bynnag, yn ddiweddarach y noson honno, datblygodd David Lloyd George dolur gwddf a thymheredd uchel. Treuliodd y deg diwrnod nesaf mewn gwely arbenigol yn Neuadd y Ddinas Manceinion, yn rhy sâl i symud a gyda pheiriant i helpu gyda'i anadlu.

 Roedd papurau newydd ar y pryd, a oedd yn cynnwys y Manchester Guardian, a phapurau Cymraeg fel Yr Udgorn ac Y Dydd yn ceisio tan ddatgan difrifoldeb y sefyllfa rhag ofn i'r Almaen fanteisio. Yn ddiweddarach, dywedodd staff a oedd yn agos iawn ato ei fod wedi bod yn "gyffwrdd a mynd". 

Yn 55 oed, goroesodd David Lloyd George y clefyd ond ni fu miloedd ar filoedd mor ffodus. Mewn byd cyn meddyginiaeth wrthfiotig a'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, collwyd dros 250,000 o gleifion i'r afiechyd ym Mhrydain.